DELÄ°ORMAN – DOBRUCA – Etnik Gruplar

            Dobruca sözü ; Dobrotiç’ ten alınmıştır. Dobrucanın, Deliormanın doÄŸusunda, Karadeniz kıyısında yaÅŸayan OÄŸuz Türklerinin başına Docrotiç geçmiÅŸtir. Bunun adına izafeten Dobruca denilmiÅŸtir. Güney-batı bölgeye DELÄ°ORMAN denilir.

            Dobruca’ya Traklar, Cetler, Daklar, Ä°skitler (M.Ö. 700), Yunanlı’lar, (M.Ö. 4.), Romalılar (M.S.I.) gelmiÅŸlerdir. (O. Tafrali)

            Türk kavimlerinden, Alanlar, Hun’ lar (M.S.4.) geçmiÅŸler, Avarlar (M.S. VI. yy. Köstence’ ye 3 bin kiÅŸi) (N.Ä°orga), VII. yy. Ä°til (Volga) Bulgar Türkleri 40 bin kadar, Asparuh Han ile gelip Karadenize yakın yerlere yerleÅŸmiÅŸlerdir. Sonra aynı ırktan Peçenek’ ler gelip Tuna kıyısına Kuzey ve Güneye yerleÅŸmiÅŸlerdir. XI. yy. Uz’ lar yahut Guz veya OÄŸuz’ lar ve biraz sonra Kumanlar Dobruca’ nın güneyine ve Karadeniz bölgelerine, Deliorman taraflarına yerleÅŸtiler.      Kıpçak bozkırından Dobruca’ ya gelen Peçenek’ lerin bir kısmı, Bizans uyrukluÄŸunu ve Hristiyanlığı kabul etti. Bir kısmı da Kuman’ lara ve Macar’ lara katıldı.(A.Ä°.Monoff)

            Rum tarihçisi Poparigopol ÅŸöyle yazar : 1065 yılında Tuna boylarında, kuzeyden 600 bin (Skilitzi) veya 60 bin (Zonara) Uz veya OÄŸuz adlı Türk kavmi Tuna’ yı geçti. Bir süre sonra Uz’ ların bir kısmı Bizans’ a boyun eÄŸdi, bir kısmı Kıpçak bozkırına geri döndü. 1224’ te MoÄŸollar’ın maÄŸlup ettiÄŸi Rus ve Kuman birleÅŸik ordusu içindeki Uz’ lar aileleriyle birlikte Tuna’ yı geçip, Dobruca’ da yerleÅŸmiÅŸ olan Türklerden Peçenek’ lere ve ve Ä°lkbulgar (Protobulgar)’ lara ve Deliorman’ da yaÅŸayan diÄŸer Türk boylarına katıldılar. Uz’ lardan Hristiyanlığı kabul etmiÅŸ olanlar, Karadeniz kıyılarında Mangalya, Kavarna, Balçık, Varna daha içerde Silistre ve köylerine yerleÅŸtiler. Buralarda Uz, OÄŸuz, Hristiyanlığı kabul ettikten sonra Gagauz adıyla anıldılar.

            MoÄŸollar’ dan kaçan Kuman’ lar, Bizans topraklarına yerleÅŸtiler. Bir kısmı Hristiyan Uz’ larla ve bir kısmı da Ä°lkbulgarlar, Müslüman GACAL-PEÇENEK’ lere karıştılar. En büyük kısmı da Trakya ve Makedonya’ ya yerleÅŸtiler.(Pomaklar)

            Bugün DELÄ° ORMAN’ da ve çevresinde Ä°lkbulgarların, Peçenek’ lerin, Kuman’ ların, Uz’ ların ve daha sonra gelen Osmanlı Türklerinin torunları yaÅŸamaktadır. 19 yy.’ da bunlara bir miktar Kırım göçmenleri Türkler de katılmışlardır.

            Uz boyları ve Ä°lkbulgarlar arasına yerleÅŸen Hristiyanlık, Deli Orman’ da kütle halde yaÅŸayan Peçenek’ ler arasına giremedi. Bunların Ä°slam dininde kalmalarına, ortak Türk veya GACAL, yahut ÇÄ°TAK adlarını muhafaza etmelerine engel olamadı. (A.Ä°.Manoff)

             Çek Arkeolog’ u Åžkorpil’ e göre Peçenek’ ler, Deli Orman’ daki diÄŸer Türk boyları gibi, Bulgaristan’ ın birkaç bölgesine dağılmışlardır. Deli Orman’ da kütle halinde kalanlar ise Ä°lkbulgarlardır. Bunların bir kısmı belki diÄŸer boy’ larla karışarak GACAL adını almıştır. Åžkorpil, Gagauz’ larla GACAL’ ların VII. yy.’ ın ikinci yarısının başında Kral Asparuh ile birlikte Balkan yarımadasına gelmiÅŸ olan Protobulgar’ların kalıntıları olduklarını sanmaktadır. Bu deÄŸerlendirme, gerçekten uzak olarak kabul edilmektedir.

            Dr. V.N. Zlatarski, Bizans sınırlarını geçen Peçenek’ lerin sayısını 800 bin, Kuman’ ların sayısını 40 bin olarak verir.

            Skilitzi, Attaliatis ve Kedrin ise ; Uz’ ların sayısı 600 bin idi, Bunlar XII. yy.’ da gelip buralara yerleÅŸtiler. XIV.yy.’ da akraba ve Müslüman olan Osmanlı Türkleri geldiler. Dili, Dini ve gelenekleri Osmanlı Türklerininki ile hemen hemen aynı olan Peçenek’ ler, Osmanlıların gelmelerinden ötürü asla yabancılık ve yadırgama duymadılar, derler.

            Bugünkü Gagauz’ lar ve Gacal’ lar, bazı iddialar gibi yalnız Deli Orman ve Dobruca Ä°lkbulgarlarının kalıntıları olmayıp, Deli Orman’ da Tuna çevresinde ve Dobruca’ daki Türk boylarının(Peçenek’lerin, Kuman’ların özellikle Uz-OÄŸuz’ ların) torunlarıdırlar. Bunların Anadolu’ dan deÄŸil, Kuzey’ den, Kıpçak Bozkırı’ından geldiklerini kabul etmek gerekmektedir.(A.Ä°.Manoff ve Kovalski)

            Müstecip Ülküsal, A.Ä°.Manoff’ a dayandırarak ÅŸöyle bir tarih vermektedir. 123-31 yılında II. Asen’ in fermanına göre birçok Türk boy’ unun toplu olarak yaÅŸadığı bölgeye “Kavurna Memleketi” (Kavarna) deniliyordu. ÇoÄŸunluÄŸu Hristiyan Uz’ lar olan ülke kısmen Bizans’ a tabi idi.

            Bizans Ä°mparatoru VIII. Mihail, yanına sığınmış olan Ä°ncoinum(Ä°nkonyum) Sultanı Ä°zzettin Keykavus vasıtasıyla Uz’ ları kontrolde tutmak için ona Karvuna Ülkesini verdi.

            Viyana’ da bulunan Frasca (Matbuu hatası olup aslı Farsça el yazma olmalı) el yazma “OÄŸuzname” den öÄŸrenildiÄŸine göre Ä°zzeddin Keykavus gemileri ile Anadolu’ dan kaçıp Varna’ ya geldi. Keykavus Karvuna’ da maiyeti ve taraftarları ile bir Devlet kurdu. Bizans’ ın sınırlarını dış güçlerden koruyacaktı.

            Devletini kurmuÅŸ olan Keykavus, yerine amcası Sarı Saltuk’ u bırakarak 1263 tarihinde Ä°stanbul’ a gitti. Yeni devlet, resmi Dini Hristiyanlık olduÄŸundan, Din iÅŸleri bakımından, Kavarna Exarhı vasıtasıyla Ä°stanbul PatrikliÄŸine baÄŸlandı. Hristiyan olan ve Gagauz adını almış olan Uz’ lar yeni devlette en önemli unsur olarak kabul edildiler.

            Sarı Saltuk’ un ölümünden sonra (1346) bunun yerine geçecek bir misarçı çıkmadı. Bunun sebebi, Selçuk Tüklerinin baÅŸka bir tarafa göçmüÅŸ olmaları mıdır, yoksa hakimiyet için Türk boyları arasında ortaya çıkan savaÅŸlar mıdır, bu husus iyice bilinmemektedir. Bilinen cihet, Çar Asen’ in komutanlarından olan Kuman asıllı Hristiyan Balik’ in OÄŸuz boy’ larının başına geçmiÅŸ ve Bizans Ä°mparatoru VIII. Mihail Paleolog’ un yardımıyla egemen OÄŸuz Devletini kurmuÅŸ olmasıdır.

(SARI SALTUK) ; Ahmed Yesevi Hazretleri, Hacı BektaÅŸ-ı Veli’ den sonra, Sarı Saltuk’ u (asıl adı Muhammed Buhari) Horasan Erenlerinden 700 kiÅŸi ile ona imdada gönderdi. MeÅŸhur tahta kılıcını Sarı Saltuk’ un beline kuÅŸatarak ÅŸu nasihati verdi. “Saltuk Muhammed’im, BektaÅŸ’ ım seni Rûm’ a gördersin, var git, Leh diyarında Makedonya ve Dobruca’ da 7 Krallık yerde nâm ve ÅŸân sahibi ol.” Sarı Saltuk ve yanındaki 700 mücahid, gazi derviÅŸ Anadolu’ ya geldiler. Hacı BektaÅŸ-ı Veli, Ahmet Yesevi Hazretlerinin emrine uyarak Sarı Saltuk’ u Dobruca’ ya gönderdi. Sarı Saltuk ve arkadaÅŸları Bizans ucunda derviÅŸ gazilerin öncülüÄŸünü yaptılar. Gittikleri yerlerdeki ahalinin pek çoÄŸu Sarı Saltuk ve arkadaÅŸlarının güzel ahlakı ve örnek yaÅŸantısını görerek Müslüman oldular. Sarı Saltuk Sakarya boyundan geçerek  Baba Dağı’ nı merkez edindi. OÄŸuzname’ de Sarı Saltuk’ un 1263-1264 (H.662) senelerinde Dobruca Baba Dağı havalisinde bulunan Mücahid derviÅŸleri irÅŸad ve idare ettiÄŸi bildirilmektedir. II. Bayezid Han Kili ve Akkerman kalelerinin fethinde buraya Türbe ve Camii yaptırdı. (Evliyalar Ansiklopedisi 10. cilt s. 195 Türkiye Gazetesi Yayınları)

            Balik’ in ölümünden sonra(1357) OÄŸuzlar’ ın başına ve Balik’ in tahtına (ismi Slavca olan) Dobrotiç gelmiÅŸtir. OÄŸuz Devleti Dobrotiç zamanında kuvvetlendi. Selçuk Türklerinden kalan Filo güçlendi. Karvuna memleketi bunun adına izafeten Dobrotiç Yurdu adını aldı. Yeni Türk yazarlar buraya Dobruca dediler. Dobrotiç’ in ölümünden sonra yerine Rum olan anası Ä°anho geçti. 1398 yılında I. Sultan Bayezit’ in buraları fethetmesi ile OÄŸuz Devleti ortadan kalktı.(A.Ä°.Manoff)

            Karadeniz’ in kuzeyinde, Kıpçak Bozkırı’ ında, Cuçi ulusu-Gök Ordu-Altın Ordu Devletinin kurucusu, Cengiz Han oÄŸlu, Cuçi oÄŸlu Åžaman dinine mensup Batu Han’ dan sonra Müslüman kardeÅŸi Berke Han zamanında (1236-1266) Altın Ordu Devleti çok geliÅŸti ve zenginleÅŸti. Merkezi Ä°til suyu aÄŸzındaki Saray ÅŸehri idi.

Aksak Timur, Altın Ordu Han’ ı Toktamış Han’ ı maÄŸlup ettiÄŸi zaman Kıpçak Bozkırı’ ındaki Tatarlardan bir kısmı Dobruca’ ya kaçtı. Altın Ordu Devletinin dağılmasından sonra Kırım Giray Han’ lığı zamanında da Tatar Türkleri Dobruca’ ya göç ettiler.

            Yıldırım Bayezit, Dobruca’ yı zaptedince 1502’ de Kıpçak Bozkırı’ ında yaÅŸayan Tatar Türklerini Dobruca’ ya yerleÅŸmeye çağırdı.

            Kanuni Sultan Süleyman AÄŸustos 1538’ de Dobruca’ dadır. PadiÅŸah’ a refakat etmiÅŸ olan Türk bilgini Nasuh Matraki’ nin (Fetihname-i Kara BoÄŸdan) eserinde ve Feridun M.Emecen’ in (MünÅŸaat, ms, 12, 602 vd.) ruznamesinde tafsilat vardır.

            1593-1595 yıllarında Romen baskısından dolayı Bucak (Baserabya) dan Dobruca’ nın boÅŸ yerlerine Tatar’lar  geldiler. (N.Ä°orga)

            1783’ te Kırım Rusya’ ya baÄŸlanınca Kırım Türkleri kütle halinde Türkiye’ ye göç ettiler, bir kısmı arabalarla Bucak’ tan geçerek Dobruca’ da Köstence, Kavarna, Balçık ve Varna’ ya yerleÅŸtiler.

            1856-1860 yılları arasında Kırım Tatarlarından 100 bin kadarı Dobruca’ ya çıktı(F.Bianconi)

            XV. yy.’ dan itibaren Dobruca ahalisinin büyük çoÄŸunluÄŸunu Kıpçak Bozkırı’ ından, Anadolu’ dan ve Kırım’ dan gelen Türkler teÅŸkil etmiÅŸlerdir.

            Osmanlı Dobruca’sında Türklerden baÅŸka, çoÄŸu Müslüman olan Çingeneler, Rumenler, Rus Çar’ ı Deli Petro’ dan kaçan Rus ve Ukrain’ ler, Bulgar’ lar, Gagauz’ lar, Rum’ lar, 1841-1848 arasında göçmen gelen Alman’ lar, Kuzey Kafkasya’ nın Rus’larca  istilasından sonra gelen Çerkes’ ler, Yahudi’ ler ve diÄŸer milletler yaÅŸamışlardır.

            XVII. yy.’ da Dobruca’ da seyahat etmiÅŸ olan Evliya Çelebi, Silistre ve Deli Orman’ daki Türklerden bahsederken ; Karadeniz’ in kuzeyinden gelen Tatar’ lar, Anadolu’ dan gelen Türkler ve Yeniçeri’ler buralara iskan edildiler. Bunların Ulah’ lar ve Bulgarlar la karışmalarından Çitak’ lar türemiÅŸtir ki bunlar Türkçeyi ayrı bir ÅŸive ile konuÅŸurlar der.(Seyahatname 2. cilt syf.134-146)

            1683’ te, Ä°kinci Viyana kuÅŸatmasından sonra Rus ve Avusturya’lıların saldırılarına uÄŸrayan Dobruca, iki taraf askerlerinin geçit ve konak noktası oldu. Bu savaÅŸlar sırasında, Köy ve Kasabalar iÅŸgal ediliyor, yaÄŸmalanıyordu. Osmanlı Ordusu da geri çekilirken götürebildiklerini birlikte alıyor, alamadıklarını tahrip ediyor, zahire ambarlarını, Köyleri yakıyor, bunların düÅŸman eline geçmesine engel olmaya çalışıyordu. Bütün bu yaÄŸma ve yangın karşısında Türk ve Müslüman ahali Osmanlı Ordularıyla birlikte Güneye çekiliyordu. Gidenlerden bir kısmı barış olunca geri dönüyor, bir kısmı Rumeli ve Anadolu’ ya yerleÅŸiyordu. Rus’ lar geri çekilirken de Rus’ lara yardım edenler, Rus’ larla birlikte Tuna’ nın öbür tarafına geçiyorlardı. Bu savaÅŸlardan sonra Dobruca’ nın nüfusu azalıyordu.

            Prut savaşından Plevne muharebesine kadar kısa aralıklarla 150 yıl Türk-Rus savaÅŸları sürdü.

            1877 Osmanlı- Rus savaşında Dobruca’ dan göçmüÅŸ olan pek çok Kırım Türkleri Varna, Åžumnu, Pravadi civarlarına kadar gidip durmuÅŸlar, oralarda, bilhassa Kırım Türklerinin köylerinde ve eski yurtlarının evlerinde 9-10 ay kadar barındıktan sonra, bir kısmı geri dönerek kendi köylerine gelmiÅŸlerdir. Bir kısmı da ileriye, Edirne köylerine veya Anadolu’ ya göçmüÅŸlerdir. ( Buradan anlaşılıyor ki ; Dobruca’ dan güneye yani Deliorman bölgesine henüz Ruslar Dobruca’ ya girmeden göçler olmuÅŸ. Ve Deliorman’ da Dobruca’ dan gelenler boÅŸ köyler ve evler bulmuÅŸlar. O halde Deliorman’ dan Rus’ lar girmeden önce Anadolu’ ya göç baÅŸlamış. A.O.GÜRCAN)

            Dobruca’ da yüzden fazla Türk ve Tatar köyünün pek çoÄŸu, 1878 yılındaki Osmanlı-Rus savaşında, Türklerin askere alınmaya baÅŸlandığı 1883 yılında ve kıtlığın hüküm sürdüÄŸü 1899 yıllarında boÅŸalmıştır.

            HacıoÄŸlu Pazarcık’ ta Kırımlı Türklerin terk ettikleri, fakat Anadolu Türklerinin oturmaÄŸa devam ettikleri köyler ÅŸunlardır.

            Akıncı, Aptat, Azaplar, Ballıca, Bazavurt, Yenice, EÄŸerci, Gelincik, Güngenli, Karaali, Ä°hsandede, KarabaÅŸlı, Karakışla, Karlıbey köy, Kokarca, Arıklar, Musubey, Osmanfakih, Süleymanlık, Ortakuyusu, Tekke, Çayırorman, Karalez, Kabasakal, TürkkuÅŸu, Toy kuyusu, Uzlar.

            Bu köylerin Türkçe isimleri II. Dünya savaşı arefesinde Romence ve Bulgarca’sıyla deÄŸiÅŸtirilmiÅŸlerdir. 1910 yılında ise Bulgar nüfus sayımı yapılmıştır.

DELÄ°ORMAN TÜRK TÄ°PLERÄ° ve LEHÇELERÄ°

            Deliorman Türkleri uzun boylu, geniÅŸ omuzlu, mütenasip endamlı ve yakışıklıdırlar. Bunlar arasında açık kestane renkli, sarı saçlı ve mavi gözlü olanları diÄŸer tiplerden daha fazladır.

            Bunlar Silistre’ nin güney ve doÄŸu-güneyinde, Pazarcık’ ın batı ve batı-güneyinde yaÅŸamaktadırlar.

            Åživelerine gelince, ÅŸimdiki zaman sigasındaki (o) harfini söylemezler. Mesela ; Geliyorum, gidiyorum diyecekleri yerde (geliyirim, gidiyirim) derler. Zeki ve cevval insanlardır. Geleneklerine ve adetlerine baÄŸlı, muhafazakardırlar. Bu belki bir bölgede yabancı milletlerle görüÅŸmeyerek toplu halde oturmanın, ÅŸehirlilerle fazla temas etmemenin sonucudur.

            Tarihçilerin ve bilhassa A.Ä°.Manoff (Bulgar yazar)’ un yazdıklarına göre, bugünkü Deliorman Türkleri, 8. yy.’ da Dobruca’ ya gelerek büyük kütleler halinde Tuna boylarına ve Deli Orman bölgesine yerleÅŸmiÅŸ olan Peçeneklerin torunlarıdır. Türk kavminden olan Peçenekler, yukarıda görüldüÄŸü gibi Orta Asya’ dan batıya yapılan Türk akınları sırasında Karadeniz’ in kuzeyinden gelmiÅŸlerdir. Bunlar bu bölgeye daha evvel gelmiÅŸ olan Bulgar Türkleri ile karıştılar.

            Arap coÄŸrafyacılarından El-Bekir, 1059 yılında, bir Ä°slam mürÅŸidinin Peçenekler’ in arasına giderek bunlardan 12.000 kiÅŸiyi Müslüman yaptığını nakleder.

XI. yy.’ ın sonlarında Dobruca’ ya yayılmış olan Kuman’ ların bir kısmı, kardeÅŸleri Peçenek’ lerin arasında Müslüman oldular.

XII. yy.’ da Dobruca’ nın güneyine ve Karadeniz dolaylarına, Deli Orman bölgesine Uz (bugünkü Gagauz) Türkleri 600 bin nüfus olarak geldiler. (Skilikzi’ ye, Attalyatis’ e ve Kedrin’ e göre) Bunların pek azı Müslüman ve pek çoÄŸu Hristiyan oldular. Müslüman olanlar Peçenek’ lerle karıştılar. Müslümanlığı kabul etmiÅŸ olan bu Türk unsurlar Gacal veya Çitak adını aldılar.

XIV. yy. sonlarında Osmanlı Türkleri Dobruca’ yı zaptettikleri zaman Deli Orman’ da kalabalık ve sık Müslüman Türk kütleleri buldular ki bunlar yukarıda bahsettiÄŸimiz Gacal’ lar ve Çitak’ lar idi.

            A.Ä° Manoff eserinde diyor ki ; Gacal’ lar ile Gagauz’ lar hemen hemen aynı adet ve geleneklere sahiptirler. Bilhassa lengüistik özellikleri, diÄŸerine çok yakındır. Anadolu’ dan gelmiÅŸ olan Osmanlı Türkleri ile böyle bir yakınlık yok denebilir. Bu cihetleri göz önünde tutarak kesinlikle diyebiliriz ki Gacallar ve Gagauzlar, Deli Orman bölgesinde ve Karadeniz sahillerinde eskiden beri yaÅŸamakta olan ve aynı menÅŸe’ den gelen ve buralara kuzeyden inen insanlardır. Türkolog Prof. T. Kowalski de bu kanaattedir.

            Tuna boyu Türklerinin taşıdığı özellikler, bu Türklerin, Balkan yarımadasının Osmanlılar tarafından zaptından sonra, Anadolu’ dan getirilmiÅŸ alelade göçmenler olduklarını kabul etmemize müsait deÄŸildir. Bu faraziye, Dinleri sebebinden Gagaguz’ lar hakkında da kabul edilemez.

            Ayrıca Manoff, Gacal’ larla Gagauz’ ların aynı lehçede konuÅŸtuklarını, bu lehçenin Osmanlı Türk lehçesinden farklı olduÄŸunu aÅŸağıdaki misallerle gösteriyor.

            Gacalca                       Gagauzca                     Osmanlıca

            Oulum                         Oulum                         OÄŸlum

            Tauk                            Tauk                            Tavuk

            Siir et                           Siir et                           Seyr et

            Beegir                          Beegir                          Beygir

            Douru                          Douru                          DoÄŸru

            Diil                              Diil                              DeÄŸil

            DiiÅŸirim            DiiÅŸirim            DeÄŸiÅŸirim

            ÂÅŸam                           ÂÅŸam                           AkÅŸam

“Uzun zaman Müslüman Türkler yani Gacal’ lar Anadolu’ dan gelmiÅŸ olan Türklerle temasları ve bunların kültürel etkileri neticesinde eski lehçelerinden bazı özellikleri  kaybetmiÅŸ olabilirler ama bu esası deÄŸiÅŸtirmez” diyor.

            Silistre’ nin kuzeyinde ve kuzey-doÄŸusunda, Pazarcık’ ın kuzey, doÄŸu ve güneyindeki ovalık bölgelerde yaÅŸayan Türkler orta ve kalınca vücutları ile daha ziyade Orta Anadolu Türklerini andırırlar. KonuÅŸmaları ve ÅŸiveleri de onlarınkine benzer.

            Deli Orman Türkleri, hemen hepsi baÅŸlarına renkli uzun sarık ve bellerine uzun, geniÅŸ,  renkli kuÅŸak sararlar. Üstlerine kaytanlı dar yelek ve dar pantolon giyerler. Åžehir ve kasabalarda oturanları bu milli elbiseyi çıkarmışlar, modern elbiseler giymiÅŸlerdir.

            Kırım Türklerinin düÄŸünlerinde; fakir düÄŸünlerinde davul-zurna bulunur. Orta halli ve zenginlerin düÄŸünlerinde incesaz veya nefesli çalgı ile birlikte yaylısaz takımı bulunur. Dobruca’ daki çalgıcıların çoÄŸunluÄŸu Müslüman Çingenelerdir.

            Kırım Türklerinin düÄŸünlerinde, gelin arabasında, gelinin yakın akraba hanımları bulunur. Bunlardan biri gelinin önderi, kılavuzu olur. Buna CENGE (yenge) denir.

            Kırım Türklerinde gelen gelini müjdeleyene, (damadın akrabası olacak) gömlek, kumaÅŸ vs. hediye verilir. (Aslında gelini köye girmeden yarı yolda damat karşılar., yanında köy delikanlıları vardır. Gelin, kendi iÅŸlediÄŸi hediyelikleri ki dokuz derler (dokuz adet don, gömlek, mendil vs.) damada verir, o da atına takıp köye geri gider. Karşılamaya damat gitmezse yakınları o zaman giderler.)

            Kırım düÄŸünlerinde, gelin gelip arabadan indirilince, ihtiyar bir kadın, kuruyemiÅŸ ve ufak para saÄŸa sola saçar. (Burada indirmelik, gelinin kardeÅŸi gelmiÅŸse önce onun gönlü hediyeyle yapılıp sonra gelin indirilir.) Gelini arabadan; gelinin aÄŸası veya erkek kardeÅŸi, yoksa en yakın erkek akrabası kucağına alarak içeri götürür. Gelin indikten sonra yemekler yedirilir. Gençler, erkekler toplaşır, güreÅŸler baÅŸlar. Üç güreÅŸçiden hakem kurulu oluÅŸturulur. GüreÅŸler evvela çocuklardan baÅŸlar. Heyet hediyeleri kararlaÅŸtırır. Bir kiÅŸi yenene …..lira, üç kiÅŸi yenene bir ÅŸal, bir gömlek vs. BaÅŸ güreÅŸi kazanana koç, tay veya para verilir. En hızlı güreÅŸler gençlere sıra gelince baÅŸlar. GüreÅŸler, köylerin delikanlılarından meydana gelen güreÅŸçiler arasında yapılır. Aynı köyün gençleri karşı köylerin gençleriyle güreÅŸir. GüreÅŸi kazanan hangi köy delikanlısı ise, hangi köylüyse, ÅŸeref bütün o köy delikanlılarınındır. Kazanılan hediyelerin bez kısmı bir sırık ucuna baÄŸlanır. GüreÅŸ sırığını arabalarına dikerek köyün içini türkü söyleyerek dolaşırlar ve köylerine dönerler. Bu surette yıllarca güreÅŸ kazanan ve “Pehlivan” adını almış delikanlılar vardır. Zenginlerin düÄŸünlerinde at yarışları da yapılır. 1.ci, 2. ci ve 3. cü’ye bahÅŸiÅŸler verilir.

            DAMAT TIRAÅžI; damat, büyük odanın ortasına oturtulur. Berber damadı tıraÅŸ etmeye baÅŸlar. Çalgılar, tıraÅŸ havası çalmaktadır. Delikanlılardan birisi “TıraÅŸ yok, benim havam çalınacak” der ve berbere bahÅŸiÅŸ verir. TıraÅŸ durur, çalgılar delikanlının havasını çalar. Berber yine tıraÅŸa baÅŸlar. Sonra diÄŸer bir delikanlı tıraÅŸ yok der, berbere bahÅŸiÅŸ verir ve onun havası çalınır. Böylece tıraÅŸ iki saat te sürebilir. TıraÅŸtan sonra güveyi, kız tarafından verilmiÅŸ olan yeni elbiseleri giyer. Damat, gündüzden zaten yıkanmıştır. (Bu düÄŸünün son gecesi olur, gerdeÄŸe sabaha karşı girilir.) GerdeÄŸe girerken saÄŸdıç ve birkaç kiÅŸi damadın arkasından yumruklar. Damadın uyuÅŸukluÄŸu gitmesi için vuruluyormuÅŸ.(GüneÅŸ doÄŸarken düÄŸün bitiyor.)

            (Dobruca’ da) Deli Orman bölgesindeki köyler arasında çok büyük ve nüfusu kalabalık olanlar vardır. Bu köyler, genel olarak bir dere ile veya bir tepe ile birkaç mahalleye bölünmüÅŸlerdir. Her mahallenin bir adı, aÄŸası, hocası, Camii, okulu, öÄŸretmeni ve odası vardır. Türk mahallelerinin varlığı ve ayrılığı, bu köyleri kuran halkın veya cemaatin vaktiyle ayrı bir bölgeden, köyden, yahut baÅŸka bir Boy’ dan veya Uru’ dan (soy ve aileden) gelmiÅŸ olmasındandır.

            AYAT; Dobruca’ daki Kırım Türkleri, ocaklığın olduÄŸu odalara veya iki oda ortasındaki ocaklı salonlara AYAT derler. (Mutfak olarak kullanılır)

            SUNDURMA; Dobruca’ da üst katta ev boyunca uzanan 1 m. GeniÅŸliÄŸindeki çıkıntıya (çardak, balkon) sundurma denir. Alt katın veya yalnız salon olarak kullanılan Ayatın önündeki, evin önünde boydan boya uzanan açık çıkıntıya da Sundurma denilir.

            KORANTA; (Dobruca’ daki) Bir aileye ait evler, ambarlar, ahırlar ve bahçeler bir çit veya kerpiç duvarlarla diÄŸer ailenin ev ve eklentilerinden tamamen ayrılmış ve müstakil hale getirilmiÅŸtir. Bu ÅŸekilde ayrılmış olan bir aile varlığına Kırım Türkçesinde (Koranta Karaldısı) denilir.

            SIÄžIRTMAÇ; Hayvanları meraya götüren, otlatan.(Çoban demek herhalde)

            YASTIK ÖRTÜLERÄ°; Kırım Tatarlarının odalarının saÄŸ ve sol, karşı duvarlarının kenarından 7-8 cm yüksekliÄŸinde, 50 cm geniÅŸliÄŸinde kerpiçten “Tapçan” (sedir) vardır. Saman yastıklar bunun üstünde duvara dayalıdır. Yastık örtüsü, bütün yastıkları, üç duvarı kaplıyacak kadar uzundur.

            TÜRK KIYAFETLERÄ°

            Deli Orman Türk kadınları ev içinde don (ÅŸalvar) ve uzun entari giyerler. BaÅŸlarını ÅŸal, marama veya yemeni ile örterler. SokaÄŸa çıktıkları zaman tepeden tırnaÄŸa kadar kara bir ferace veya çarÅŸaf giyerler. Yahut mavi-beyaz, kırmızı-beyaz çizgili bir örtü alırlar. Bir erkek görünce yüzlerini de kaparlar. Tuna boyunda ve Tutrakan civarında oturan Türk kadınları sokakta renkli don giyerler ve baÅŸlarına yukarıda anlattığımız çizgili örtüyü alırlar. Ayaklarına yarım kundura veya pabuç giyerler. Bu bölgede yaÅŸayan kadınlar ve kızlar erkeklerden çok gizlenirler. DüÄŸün ve bayramlarda bile birbirlerini görmezler. Süslendikleri vakit boyunlarına altın dizileri takarlar ve baÅŸlarına oyalı ve ipek çenber baÄŸlarlar. Kırım Türkleri, toplu halde, kadın ve erkek bir arada eÄŸlenmeyi, milli müzik ve oyunlarla neÅŸelenmeyi severler.(syf.99)

            Kırım Türk erkekleri; don (ÅŸalvar) ve kısa entari giyerler. Bellerine düz beyaz veya kırmızı yün kuÅŸak sararlar. Ä°htiyarlar baÅŸlarına fes giyerler ve üzerine renkli kısa bir sarık sararlar. Delikanlılar ise feslerinin üstüne, köÅŸeleri renkli ipliklerle gergefte iÅŸlenmiÅŸ beyaz çevre sararlar. Kırım Türkleri “Dede” ye “Kartbaba” derler.

            Kırım Türkleri yakın ve hatta uzak akrabaları ile de evlenmek istemezler ve evlenenleri çok azdır.

            Kırım Türklerinin adetleri, oyunları arasında Nevruz, TepreÅŸ ve Åžamatlamak vardır.

            Kırım Türklerinde yaÅŸayan bir inanca göre; namaz (kandil) günlerinde ölülerin ruhları çıktıkları evlerin bacalarına konarlar ve evdeki yakınlarından Hatim Duası ve yaÄŸ kokusu isterlermiÅŸ. Bunun için Kandil günlerinde Yasin-i Åžerif, Amme (Bir Surenin adı) okunur ve bazlamaç piÅŸirilir. Bazlamaç; mayalı hamurların küçük, köÅŸeli ÅŸekilde yaÄŸda piÅŸirilmesidir.

Müstecip ÜLKÜSAL “Dobruca ve Türkler”